Het probleem in het dagelijks leven
Je ontmoet iemand die met veel overtuiging uitlegt hoe iets werkt. Na een paar minuten merk je dat de details niet kloppen. Toch blijft die persoon zeker van zijn zaak.
Of je ziet het bij jezelf. Je begint aan iets nieuws en denkt: dit heb ik zo onder de knie. Pas later merk je hoeveel je eigenlijk nog niet begrijpt.
Hetzelfde gebeurt bij:
- Nieuwe taken op het werk die “wel mee zullen vallen”
- Meningen waar je heel zeker over bent, tot je je erin verdiept
- Vaardigheden waarvan je denkt dat je ze beheerst, tot het echt moeilijk wordt
- Anderen die met veel zelfvertrouwen iets uitleggen dat eigenlijk onjuist is
- Je eigen prestaties die beter lijken in je hoofd dan in de praktijk
Zelfvertrouwen en vaardigheid lopen niet altijd gelijk op.
Waarom dit zo logisch voelt
Als je ergens weinig van weet, zie je vooral:
- De simpele kant
- De grote lijnen
- De dingen die makkelijk lijken
Je mist de complexiteit. En als je die complexiteit niet ziet, voelt het onderwerp overzichtelijk.
Overzicht voelt als beheersing.
Pas wanneer je meer leert, ontdek je:
- Hoeveel uitzonderingen er zijn
- Hoeveel details ertoe doen
- Hoeveel je eigenlijk nog niet weet
En juist dat maakt je voorzichtiger in je oordeel over jezelf.
Wat er in je hoofd gebeurt
Je brein gebruikt je eigen kennisniveau als meetlat. Maar die meetlat is beperkt door wat je al weet.
Als je weinig kennis hebt, kun je ook moeilijk inschatten:
- Wat goed niveau eigenlijk is
- Waar de valkuilen zitten
- Wat je allemaal nog mist
Je voelt je competent omdat je de gaten in je eigen begrip niet ziet.
Naarmate je meer leert, worden die gaten zichtbaar. En daarmee zakt vaak je gevoel van zekerheid, zelfs terwijl je feitelijk beter wordt.
Hoe dit je gedrag beïnvloedt
Deze neiging zorgt ervoor dat:
- Beginners zich soms te zeker voelen
- Ervaren mensen juist meer twijfelen
- Mensen hun eigen fouten onderschatten
- Feedback sneller wordt weggewuifd
- Beslissingen worden genomen op basis van te veel vertrouwen
Je ziet het op werk, in discussies en in dagelijkse keuzes. Degene met het meeste zelfvertrouwen is niet altijd degene met de meeste kennis.
Het onderliggende mechanisme
In de psychologie heet dit het Dunning-Kruger Effect.
Kort gezegd:
Mensen met weinig kennis of vaardigheid overschatten vaak hun eigen niveau, terwijl mensen met meer kennis juist beter zien wat ze nog niet beheersen.
Je hebt kennis nodig om te herkennen wat goede kwaliteit is. Zonder die kennis voelt je eigen niveau al snel “goed genoeg”.
Hoe je dit in jezelf herkent
Je zit waarschijnlijk in dit patroon als je:
- Denkt dat iets simpel is, tot je dieper gaat
- Weinig behoefte voelt aan feedback
- Verrast bent door kritiek op je werk
- Snel denkt dat anderen het ingewikkelder maken dan nodig
- Merkt dat je zelfvertrouwen groter is dan je resultaten
Het lastige is dat juist dit mechanisme het moeilijk maakt om te zien dat je jezelf overschat.
Een simpel denkmodel dat helpt
Stel jezelf deze vragen:
Hoe zou iemand met veel ervaring hiernaar kijken?
Wat weet ik hier nog niet over?
En ook:
Waar heb ik mijn oordeel op gebaseerd, op resultaat of op gevoel?
Door actief te zoeken naar wat je nog niet weet, haal je een deel van de blinde vlek uit je eigen inschatting.
Waarom dit zo menselijk is
Dit mechanisme betekent niet dat mensen dom zijn. Het betekent dat inzicht in je eigen kunnen zelf ook een vaardigheid is.
Je brein wil:
- Dingen eenvoudig houden
- Snel conclusies trekken
- Zich competent voelen
Dat is nuttig, maar het maakt je ook vatbaar voor overschatting, vooral in het begin van het leerproces.
Verwante denkfouten
Dit mechanisme hangt vaak samen met:
- Overmoed: je schat je kansen of kunnen te positief in
- Confirmation bias: je ziet vooral signalen die je zelfbeeld bevestigen
- Illusie van begrip: het gevoel dat je iets snapt, terwijl dat nog oppervlakkig is
Samen zorgen ze ervoor dat zelfvertrouwen en daadwerkelijke vaardigheid soms ver uit elkaar lopen.
Samengevat
We overschatten vaak hoe goed we ergens in zijn, niet omdat we bewust opscheppen, maar omdat we de grenzen van ons eigen begrip niet altijd zien.
En precies daar kan je denken je misleiden.