Het probleem in het dagelijks leven
Je ziet een nieuwsbericht over een ongeluk. Even later hoor je er nog één. Plots voelt het alsof het overal gebeurt.
Of je hoort over een paar mensen die met een bepaald probleem te maken hebben gehad. En ineens lijkt het alsof dat probleem veel vaker voorkomt dan je dacht.
Hetzelfde zie je bij:
- Angst voor zeldzame risico’s die veel in het nieuws zijn
- Het idee dat iets “overal” is omdat je het net een paar keer zag
- Beslissingen die vooral worden gestuurd door recente voorbeelden
- Oordelen over groepen op basis van een paar opvallende verhalen
- Het gevoel dat iets toeneemt, zonder dat je de cijfers kent
Wat makkelijk te herinneren is, voelt automatisch ook belangrijker en groter.
Waarom dit zo logisch voelt
Je brein gebruikt voorbeelden als snelkoppeling. Als je snel iets kunt bedenken, voelt het:
- Relevant
- Waarschijnlijk
- Actueel
- Belangrijk
Je redeneert niet bewust: “Ik heb hier geen data over.”
Je voelt: “Ik kan hier zo drie voorbeelden van noemen, dus het zal wel vaak voorkomen.”
Die snelheid voelt als zekerheid.
Wat er in je hoofd gebeurt
Je brein meet niet met statistieken, maar met herinneringen. Hoe sneller en hoe levendiger een voorbeeld opkomt, hoe groter het gewicht dat het krijgt.
Daardoor:
- Wegen recente gebeurtenissen zwaarder dan oudere
- Tellen opvallende verhalen meer dan saaie cijfers
- Krijgen emotionele voorbeelden meer invloed dan neutrale
- Voelt herhaling als bewijs, ook als het toeval is
Je verwart beschikbaarheid in je geheugen met frequentie in de werkelijkheid.
Hoe dit je oordeel vertekent
Deze neiging zorgt ervoor dat je:
- Zeldzame risico’s overschat
- Alledaagse, onopvallende dingen onderschat
- Beslissingen baseert op anekdotes in plaats van op data
- Trends ziet die vooral in je hoofd bestaan
- Sneller bang of ongerust wordt door opvallend nieuws
Je beeld van de wereld wordt dan gestuurd door wat opvalt, niet door wat het meest voorkomt.
Het onderliggende mechanisme
In de psychologie heet dit de Availability Heuristic.
Kort gezegd:
We schatten de kans of frequentie van iets hoger in wanneer voorbeelden daarvan makkelijk in ons hoofd opkomen.
Wat beschikbaar is in je geheugen, voelt automatisch belangrijker en groter.
Hoe je dit in jezelf herkent
Je merkt dit mechanisme waarschijnlijk als je:
- Denkt dat iets “steeds vaker gebeurt” zonder cijfers te kennen
- Je risico-inschatting baseert op recente verhalen
- Meer gewicht geeft aan één opvallend voorbeeld dan aan algemene informatie
- Schrikt van nieuws en daarna alles door die bril bekijkt
- Merkt dat je mening verschuift door wat je net hebt gezien of gehoord
Je oordeel volgt dan je herinneringen, niet de werkelijkheid.
Een simpel denkmodel dat helpt
Stel jezelf deze vragen:
Baseer ik dit op voorbeelden die ik me herinner, of op echte cijfers?
Zou ik dit ook denken als ik dit nieuws niet net had gezien?
Door jezelf die vragen te stellen, haal je wat afstand tussen wat opvalt en wat echt representatief is.
Waarom dit zo menselijk is
Je brein is gemaakt om snel te reageren, niet om statistieken bij te houden. Voor snelle beslissingen is het handig om te werken met wat direct beschikbaar is.
Maar in een wereld vol nieuws, verhalen en beelden betekent dat ook dat:
- Opvallende dingen te veel gewicht krijgen
- Rustige, structurele patronen onderbelicht blijven
- Je wereldbeeld kan meebewegen met wat je net zag
Je brein is goed in snelheid, niet in nauwkeurige kansberekening.
Verwante denkfouten
Dit mechanisme hangt vaak samen met:
- Negativity bias: negatieve verhalen vallen extra op en blijven beter hangen
- Confirmation bias: je ziet vooral voorbeelden die je beeld bevestigen
- Overgeneralisatie: je trekt grote conclusies uit een paar gevallen
Samen versterken ze het gevoel dat wat je vaak hoort, ook vaak gebeurt.
Samengevat
We denken dat wat makkelijk te bedenken is ook vaker voorkomt, niet omdat dat klopt, maar omdat ons geheugen zo werkt.
En precies daar kan je denken je misleiden.